IRV - Trong nhiều thập kỉ qua ở nước ta, cùng với tăng trưởng kinh tế là tình trạng nhập siêu. Trong đó nhập khẩu hàng tiêu dùng tới trên 7 tỷ USD (năm 2010) với sự gia tăng của hàng tiêu dùng không khuyến khích nhập khẩu như ô tô 9 chỗ trở xuống, hóa mỹ phẩm, rượu và điện thoại di động…Hàng tiêu dùng thông thường, vật tư kỹ thuật trong nước sản xuất được tự động tràn vào nước ta làm giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Trước khủng hoảng tài chính ở Thái Lan (năm 1997), du khách ngạc nhiên thấy dòng ô tô ngoại đông đúc mà trên xe chỉ có một người, nhiều người trẻ tuổi. Nhưng thời điểm đó ở Hàn Quốc người dân chỉ dùng xe trong nước sản xuất. Hai phong cách tiêu dùng, hai kết quả khác nhau. Khi xảy ra khủng hoảng, người Thái dần dần hướng nội, khuyến khích sản xuất trong nước phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu, truyền hình từng đưa quảng cáo gay gắt “nếu bạn uống rượu ngoại, dùng cà vạt ngoại,… bạn đã hủy hoại…”. Nước ta chưa giàu, không thể tiêu xài tràn lan. Một người tiêu dùng nói “6 người chúng tôi đi 6 ô tô đến nhà hàng uống rượu ngoại hết hơn 10 triệu đồng, vẫn đói, tôi cảm thấy lãng phí và có lỗi với bạn bè, gia đình”.

Thực hiện 11/NQ-CP ngày 24/02/2010 của Chính phủ về những giải pháp chủ yếu tập trung kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội; Triển khai tích cực Chương trình “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam”,… Bộ Công Thương ban hành nhiều biện pháp kiềm chế nhập siêu, thúc đẩy sản xuất trong nước. Đó là: Thông tư 20/2011/TT-BCT ngày 12/5/2011 quy định bổ sung thủ tục nhập khẩu xe ô tô chở người loại từ 09 chỗ ngồi trở xuống; Thông báo 197/TB-BCT ngày 06/05/2011 về việc nhập khẩu rượu, mỹ phẩm, điện thoại di động; Các quyết định: Danh mục vật tư trong nước sản xuất được và doanh nghiệp trong nước sản xuất được vật tư đó; Danh mục các mặt hàng không khuyến khích nhập khẩu.

Chỉ nhập khẩu hàng hóa có xuất xứ chính hãng
Theo Thông tư 20, từ ngày 26/6/2011, thương nhân nhập khẩu ô tô từ 09 chỗ ngồi trở xuống khi làm thủ tục nhập khẩu, ngoài việc thực hiện các quy định hiện hành, phải bổ sung hai loại giấy tờ:
- Giấy tờ xuất xứ từ nước ngoài: Giấy chỉ định hoặc Giấy ủy quyền là nhà nhập khẩu, nhà phân phối của chính hãng sản xuất, kinh doanh loại ô tô đó/hoặc hợp đồng đại lý của chính hãng sản xuất, kinh doanh loại ô tô đó đã được cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài hợp pháp hoá lãnh sự theo quy định của pháp luật;
- Giấy tờ trong nước: Giấy chứng nhận cơ sở bảo hành, bảo dưỡng ô tô đủ điều kiện do Bộ Giao thông vận tải cấp.
Theo Thông báo 197/TB-BCT, từ ngày 1/6/2011, ngoài các quy định về nhập khẩu hiện hành, Bộ Công Thương hướng dẫn thêm về thủ tục nhập khẩu các mặt hàng rượu, mỹ phẩm, điện thoại di động (trừ hành lý mang theo người của khách nhập cảnh), như sau:
- Hồ sơ nhập khẩu: Ngoài các chứng từ xuất trình cho cơ quan hải quan khi làm thủ tục nhập khẩu theo quy định hiện hành, thương nhân phải xuất trình thêm giấy tờ xuất xứ từ nước ngoài như trường hợp nhập khẩu ô tô quy định tại Thông tư 20;
- Thương nhân chỉ được làm thủ tục nhập khẩu, thông quan tại các cảng biển quốc tế: Hải Phòng, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh.
Trước đó, Bộ Công Thương có văn bản số 247/QLTT-THLN ngày 15/4/2011 gửi Chi cục Quản lý thị trường các tỉnh, thành phố về việc thành lập các Đoàn kiểm tra mặt hàng rượu nhập khẩu từ các cửa khẩu tới các cửa hàng kinh doanh, thu giữ rượu không rõ nguồn gốc...

Thương nhân trong nước cạnh tranh, không có độc quyền
Ngay khi Thông tư 20 ban hành, phản ứng đầu tiên là thương nhân trong nước chứ không phải người tiêu dùng. Thương nhân cho rằng để có đủ điều kiện nhập khẩu ô tô là rất khó khăn, Thông tư chưa hướng dẫn rõ quy trình thủ tục để có đủ điều kiện kinh doanh, đặc biệt là tiêu chuẩn của một cơ sở bảo hành bảo dưỡng; Lợi thế sẽ thuộc về các đơn vị thành viên của VAMA (Hiệp hội các nhà sản xuất xe ô tô ở Việt Nam), thậm chí cho rằng VAMA sẽ độc quyền nhập khẩu và “lãng quên” nỗ lực nội địa hóa ô tô.

Một số chuyên gia nhận được nhiều câu hỏi từ phía truyền thông và các nhà sản xuất xung quanh hạn chế nhập khẩu ô tô. Chúng tôi cho rằng đó là hàng rào xuất xứ hàng hóa, đòi hỏi nhà nhập khẩu phải tiếp cận chính hãng sản xuất, mỗi hãng xuất khẩu ô tô sẽ có những điều kiện nhất định đối với nhà nhập khẩu Việt Nam, có thể hạn chế số lượng các ủy nhiệm, ủy quyền và hợp đồng. Có nhiều doanh nghiệp trong khoảng 200 doanh nghiệp nhập khẩu ô tô hiện nay sớm đủ điều kiện nhập khẩu từ một hoặc nhiều hãng với số lượng không nhỏ; Cạnh tranh giữa các dòng xe về giá cả, chất lượng dịch vụ bảo hành diễn ra theo cơ chế thị trường. Các doanh nghiệp không đủ điều kiện sẽ chuyển sang lĩnh vực kinh doanh khác, hoặc làm đại lí bán hàng, bảo dưỡng.

Nhóm hàng rượu, mỹ phẩm, điện thoại di động bị hạn chế ở xuất xứ hàng hóa và cảng biển. Trước kia nhập tự động từ nhiều nguồn, năm 2010 nhập khẩu tới gần 1 tỷ USD điện thoại di động, có tới hơn 80% xuất xứ từ Trung Quốc và chủ yếu đi đường hàng không. Cũng như Thông tư 20, Thông báo 197/TB-BCT hướng tới hàng rào kỹ thuật về xuất xứ hàng hóa, hạn chế nhập khẩu hàng kém chất lượng. Các đơn vị đủ điều kiện nhập khẩu sẽ đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng hàng hóa có xuất xứ rõ ràng. Chúng ta không vi phạm các cam kết WTO, không cấm nhập, không cấp hạn ngạch, mà đòi hỏi xác nhận nguồn gốc rõ ràng về hàng hóa nhập khẩu để có sản phẩm chính hãng, cạnh tranh lành mạnh trên lãnh thổ Việt Nam.

Các doanh nghiệp FDI sản xuất xe máy ở Việt Nam, họ cũng có chính sách phân bổ hợp lí các đại l‎í ủy nhiệm ở các địa phương theo diện tích và dân số để bảo đảm tốt các dịch vụ, chống hàng giả. Một số người Việt kinh doanh ở nước ngoài gặp rắc rối do không rõ quy định về giới hạn số lượng người được phép kinh doanh mặt hàng hạn chế tiêu dùng như rượu, thuốc lá,…Việc nhập khẩu theo Thông tư 20 và Thông báo 197/TB-BCT phù hợp với môi trường kinh doanh, được các nhà sản xuất chính hãng đồng thuận, các nhà nhập khẩu chấp nhận, người tiêu dùng được hưởng lợi, không thể có tình trạng hiếm hàng chính hãng. Những mặt hàng không có xuất xứ rõ ràng, các doanh nghiệp không đủ điều kiện nhập khẩu sẽ loại dần khỏi thị trường.

Hạn chế nhập khẩu máy móc, thiết bị trong nước sản xuất được
Bộ Công Thương đã ban hành danh mục máy móc, thiết bị, vật tư, nguyên liệu trong nước đã sản xuất được, kèm theo danh sách doanh nghiệp trong nước sản xuất tại các quyết định: 5569/QĐ-BCT ngày 26 /10/2010; 4872/QĐ-BCT ngày 20 /09/2010; 0283/QĐ-BCT ngày 19/01/2011; 2840/QĐ-BCT ngày 28/5/2010. Kết quả ba đợt rà soát, Bộ đã ban hành Danh mục máy móc, thiết bị, vật tư, nguyên liệu trong nước sản xuất được, gồm 120 sản phẩm, nhóm sản phẩm, với tổng số 1371 doanh nghiệp trong nước đang sản xuất các sản phẩm theo danh mục. Các nhà đầu tư, các doanh nghiệp có thể dễ dàng tra cứu tại trang Web http://www.moit.gov.vn/Tưliêu). Bộ Công Thương tiếp tục cập nhật Danh mục máy móc, thiết bị, vật tư, nguyên liệu trong nước sản xuất được, bổ sung đưa lên website của Bộ làm cơ sở để UBND các tỉnh chỉ đạo các doanh nghiệp thực hiện hạn chế nhập khẩu, ưu tiên sử dụng hàng hoá sản xuất trong nước trong công tác đấu thầu dự án đầu tư sử dụng vốn Nhà nước.
Ngoài ra, Bộ cũng đã hoàn thành và trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về Quy chế quản lý nhập khẩu máy móc, thiết bị vật tư bằng nguồn vốn nhà nước…
Những giải pháp cụ thể này nhằm hạn chế nhập siêu, thúc đẩy chương trình “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam” từ hàng tiêu dùng đến vật tư kỹ thuật. Thực tế, nhiều doanh nghiệp trong nước “chua xót” tố trên các hội nghị “chúng tôi sản xuất thiết bị với giá thấp hơn nhập khẩu nhưng doanh nghiệp trong nước không thích mua?”, nhưng có nhiều nhà máy đường, nhà máy thủy điện,...đã nội địa hóa rất nhiều chi tiết đáng giá của dây chuyền, đến nay các thiết bị hoạt động tốt.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê 5 năm qua, chúng tôi tính được bình quân mỗi năm tổng giá trị nhập khẩu của nhóm máy móc, thiết bị, phụ tùng, dụng cụ và nguyên nhiên vật liệu chiếm trên 60% tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước. Do vậy, việc tập trung rà soát nhóm này, cùng với các biện pháp khuyến khích tiêu thụ chúng ta giảm đáng kể tình trạng nhập siêu đồng thời tạo việc làm cho hàng ngàn doanh nghiệp, thúc đẩy doanh nghiệp trong nước đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Áp thuế đối với hàng hóa không khuyến khích nhập khẩu
Quyết định số 1380/QĐ-BCT ngày 25/3/2011 của Bộ Công Thương ban hành Danh mục các mặt hàng không khuyến khích nhập khẩu, tập trung chủ yếu vào nhóm hàng tiêu dùng. Theo đó, Bộ Tài chính xác định có khoảng 297 nhóm hàng, tương đương với 3.724 dòng thuế nằm trong diện không khuyến khích nhập khẩu (chủ yếu nằm trong danh mục do Bộ Công Thương ban hành) gồm: thực phẩm, quần áo, giày dép, hàng may mặc, sắt, thép, máy móc, thiết bị chủ yếu phục vụ tiêu dùng cá nhân, điện thoại di động, ô tô, sữa, rượu ngoại… đều nằm trong danh sách đề nghị tăng thuế suất phù hợp với cam kết WTO. Những mặt hàng không phục vụ nhu cầu sản xuất trong nước sẽ nằm trong danh sách điều chỉnh thuế với mức tăng cao hơn.

Chúng ta hội nhập kinh tế quốc tế gần 5 năm, một số đông doanh nghiệp được hưởng lợi đáng kể từ hàng hóa nhập khẩu có giá cạnh tranh đã “nản chí” đầu tư sản xuất để giành lại thị phần hàng chục tỷ USD hàng tiêu dùng, vật tư kỹ thuật mà trong nước hoàn toàn sản xuất được. Các biện pháp kiểm soát nhập khẩu không phải là bảo hộ sản xuất trong nước mà là bảo vệ lợi ích người tiêu dùng tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia thị trường. Tuy nhiên, các biện pháp đó không trái với cam kết WTO, không cấm nhập, cho nên doanh nghiệp trong nước phải có nỗ lực cao hơn để theo kịp nhu cầu tiêu dùng hàng hóa ngày càng khắt khe về hàng rào chất lượng khi xuất khẩu và bán trong nước.

Thông tư 20 bảo vệ người tiêu dùng, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô trong nước tăng số lượng lắp ráp, chuyển mạnh sang sản xuất các chi tiết, phụ tùng cho thay thế, sửa chữa và xuất khẩu cho các hãng có ô tô lưu hành ở Việt Nam. Thông tư 20 có thể tạo ra hiệu ứng tích cực để có nhiều văn bản pháp lí tạo hàng rào kĩ thuật để hạn chế nhập siêu, nhập tràn lan, nhập khẩu những hàng hóa kém phẩm chất, hàng trong nước sản xuất được. Lập hàng rào kỹ thuật này cần có tiếng nói và hành động của các nhà sản xuất thông qua hiệp hội ngành hàng, các đề xuất tiêu chuẩn kỹ thuật hàng hóa của Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng các bộ ngành khác và cả sự đồng thuận của người tiêu dùng. (việc này quá chậm so với thời gian Việt Nam ra nhập WTO).

Các biện pháp trên cần có sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan có liên quan và cộng đồng doanh nghiệp: (1) Hướng dẫn doanh nghiệp tiếp cận các thủ tục nhập khẩu (tạo điều kiện cho các bên thực hiện hợp đồng nhập khẩu kí trước ngày Thông tư 20 và Thông báo 197/TB-BCT có hiệu lực), kiên quyết xử lí vi phạm, có thể tái xuất, thu giữ rượu, hóa mỹ phẩm, điện thoại, ô tô không rõ xuất xứ; (2) Tiếp tục bổ sung danh mục vật tư trong nước sản xuất được theo đề xuất của doanh nghiệp, các doanh nghiệp tự quảng bá giới thiệu sản phẩm sản xuất được và tiếp cận với nhu cầu trong nước; (3) Các Hiệp hội ngành hàng tổng hợp năng lực, chất lượng hàng hóa sản xuất trong nước, tình hình nhập khẩu và tiêu thụ, đệ trình tiêu chuẩn kỹ thuật hàng hóa nhập khẩu cùng với chiến lược sản xuất thay thế hàng nhập khẩu. (4) Người tiêu dùng thực hiện các quyền của mình thông qua Hiệp hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, khiếu nại các nhà sản xuất, nhập khẩu hàng hóa kém chất lượng, gây thiệt hại.