IRV - Thông tin về việc mới đây, chỉ dẫn địa lý cà phê Buôn Ma Thuột của Việt Nam được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu cho một công ty của Trung Quốc, một lần nữa cảnh báo về những bất cập trong bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Bài học không mới, có thể kể ra đây những vụ việc tương tự đã xảy ra như cà phê Trung Nguyên, thuốc lá Vinataba, võng xếp Duy Lợi, Sabeco đến những thương hiệu sản phẩm nổi tiếng của địa phương như kẹo dừa Bến Tre, nước mắm Phú Quốc, gạo Nàng Hương, cà phê Đắk Lắk… đã từng bị chiếm đoạt trên thị trường thế giới.Bị xâm hại nhãn hiệu, nguy cơ dễ lường
Điểm khác là, chỉ dẫn địa lý Buôn Ma Thuột cho cà phê nhân không phải là tài sản trí tuệ của riêng doanh nghiệp, mà đây là tài sản trí tuệ do Nhà nước là chủ sở hữu, và trách nhiệm cụ thể thuộc về cơ quan đã được Nhà nước giao quyền quản lý chỉ dẫn địa lý Buôn Ma Thuột cho sản phẩm cà phê nhân. Nếu các cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp không nâng cao ý thức việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý ở nước ngoài có nghĩa là phải đối mặt với việc mất thị trường tại nhiều nước trên thế giới.

Sự việc có thể tóm tắt như sau: UBND tỉnh Đắk Lắk sau khi được cấp chứng nhận bảo hộ quốc gia cho chỉ dẫn địa lý cà phê Buôn Ma Thuột (năm 2005) đã không tiến hành đăng ký bảo hộ quốc tế tại các thị trường mục tiêu dẫn đến chỉ dẫn địa lý này bị đăng ký và khai thác sử dụng tại Trung Quốc bởi Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu (Trung Quốc). Theo đó, Công ty này đã được Cục Nhãn hiệu, Tổng cục Quản lý hành chính Công Thương Quốc gia Trung Quốc cấp văn bằng bảo hộ độc quyền đối với 02 nhãn hiệu cà phê “Buon Ma Thuot”. Đó là nhãn hiệu "BUON MA THUOT" kèm Hán tự, số đăng ký 7611987, hiệu lực văn bằng 10 năm kể từ ngày 14 tháng 11 năm 2010 và nhãn hiệu “Buon Ma Thuot Coffee-1896”, số đăng ký 7970830 có hiệu lực 10 năm từ ngày 14 tháng 6 năm 2011. 

Trên thực tế, mặc dù chỉ dẫn địa lý Buôn Ma Thuột đã được đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2005, tuy nhiên có thể nói, việc quản lý, sử dụng và phát triển chỉ dẫn địa lý cà phê Buôn Ma Thuột chưa được quan tâm triển khai theo yêu cầu. Đến tháng 8 năm 2011, mới có 8 thành viên thuộc Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Buôn Ma Thuột” (hiệu lực 3 năm). Diện tích, sản lượng sản phẩm của các doanh nghiệp này cũng hạn chế (8.852ha với sản lượng 26.000 tấn/năm) so với tổng diện tích, sản lượng sản phẩm cà phê mang chỉ dần địa lý Buôn Ma Thuột (tổng diện tích khoảng 100.000ha và sản lượng khoảng 300.000 tấn/năm). Như vậy, còn một diện tích khá lớn trong vùng địa danh chưa được sử dụng chỉ dẫn địa lý cà phê Buôn Ma Thuột. 

Từ 2005 đến nay, Đắk Lắk đã tổ chức 3 kỳ Festival cà phê Buôn Ma Thuột với hơn 50 tỷ đồng ngân sách và tiền tài trợ của doanh nghiệp. Nếu chỉ bỏ ra khoảng 1/10 số tiền nói trên, Đắk Lắk đã đăng ký thành công nhãn hiệu Cà phê Buôn Ma Thuột ra nước ngoài và tránh được nguy cơ xâm hại thương hiệu như hiện nay. 

Hậu quả khôn lường
Trước hết, việc đánh mất tài sản trí tuệ ở nước ngoài sẽ gây nên những ảnh hưởng nghiêm trọng đối với việc xuất khẩu cà phê Buôn Ma Thuột của Việt Nam. Chúng ta không thể xuất khẩu cà phê mang chỉ dẫn địa lý Buôn Ma Thuột sang thị trường Trung Quốc. Ngoài ra, Trung Quốc là thị trường nhập khẩu cà phê hàng đầu của Việt Nam nên việc này có thể khiến người tiêu dùng tại Trung Quốc và trên thế giới cho rằng sản phẩm mà công ty này cung cấp và mang nhãn hiệu trên bao bì là có nguồn gốc từ cà phê Buôn Ma Thuột của Việt Nam. Khả năng nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hóa như vậy chắc chắn sẽ gây ảnh hưởng lớn đến thương hiệu Cà phê Buôn Ma Thuột. Nguy hiểm hơn, nếu công ty trên kinh doanh sản phẩm kém chất lượng sẽ dẫn đến việc người tiêu dùng mất tín nhiệm và tẩy chay không sử dụng bất cứ sản phẩm nào mang nhãn hiệu Buôn Ma Thuột. 

Hơn nữa, có thể Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu sử dụng quyền ưu tiên 6 tháng đối với nhãn hiệu theo quy định của Công ước Paris để phát triển hai nhãn hiệu trên sang thị trường của các quốc gia là thành viên của Công ước Paris (số lượng các quốc gia này rất lớn, trong đó phải kể đến Hoa Kỳ và nhiều nước châu Âu); mặt khác, Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu cũng có thể đã sử dụng Thỏa ước Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hóa và Nghị định thư liên quan đến Thỏa ước Madrid để phát triển hai nhãn hiệu trên ra thị trường nước ngoài. Như vậy, có thể chúng ta sẽ mất nhãn hiệu “Buôn Ma Thuột” cho sản phẩm cà phê tại thị trường các nước mà Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu đã phát triển hai nhãn hiệu trên. Nếu không thể giành lại sở hữu nhãn hiệu, thiệt hại lớn nhất của VN là không thể xuất khẩu được vào các thị trường đã được nước ngoài đăng ký bảo hộ trước đó. Nếu vẫn cứ đưa sản phẩm vào thị trường này thì sản phẩm này cũng trở thành hàng giả, hàng nhái. Hoặc chúng ta có thể phải mất một khoản tiền lớn để “chuộc” lại nhãn hiệu, nếu không muốn cơ hội kinh doanh ở các nước này bị mất vĩnh viễn. 

Giải pháp trước mắt cũng như lâu dài
Ngày 16 tháng 9 năm 2011, UBND tỉnh Đắk Lắk đã gửi công văn đề nghị các Bộ/ngành liên quan, Hiệp hội Cà phê Việt Nam hỗ trợ tỉnh tác động bằng con đường ngoại giao để yêu cầu phía Trung Quốc hủy bỏ văn bằng bảo hộ cho nhãn hiệu “Buon Ma Thuot” và “Buon Ma Thuot Coffee-1896”. Tuy nhiên, theo ý kiến của các cơ quan chức năng và đơn vị tư vấn, đối với trường hợp cà phê Buôn Ma Thuột, cần phải tiến hành các thủ tục pháp lý vì luật pháp Trung Quốc không giải quyết các vụ việc liên quan đến sở hữu trí tuệ bằng con đường hành chính. 

Ngày 05 tháng 10 năm 2011, UBND tỉnh Đắk Lắk đã có công văn số 5062/UBND-TH chính thức uỷ quyền cho Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, là đại diện chủ đơn khiếu kiện để huỷ bỏ nhãn hiệu cà phê Buôn Ma Thuột đã được bảo hộ tại Trung Quốc; đồng thời chịu trách nhiệm liên hệ với Bộ Khoa học và Công nghệ (Cục Sở hữu trí tuệ) và các Bộ, ngành liên quan, để được hướng dẫn các thủ tục đăng ký bảo hộ ra nước ngoài theo đúng quy định của luật pháp quốc tế. UBND tỉnh Đắk Lắk đã chọn Văn phòng luật sư Phạm và Liên danh (trụ sở tại Hà Nội) để làm đại diện pháp lý hủy bỏ hiệu lực 2 nhãn hiệu cà phê Buôn Ma Thuột bị chiếm đoạt tại Trung Quốc và đăng ký nhãn hiệu tập thể cà phê ra nước ngoài. 

Trước mắt, Văn phòng Luật sư Phạm và Liên danh đang thu thập hồ sơ để củng cố chứng cứ pháp lý, thông qua văn phòng luật sư của mình ở Bắc Kinh (Trung Quốc) viết thư cho Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu để thương lượng hủy bỏ 2 nhãn hiệu cà phê Buôn Ma Thuột mà họ đã đăng kí tại Trung Quốc. Dự trù kinh phí khiếu kiện sẽ mất khoảng 8.000USD, nếu đàm phán được kinh phí thấp hơn số đó, sẽ chấp thuận giải quyết bằng con đường thương lượng. Còn nếu họ đòi phí cao hơn mức đó, thì chúng ta sẽ tiến hành khởi kiện. Thời gian khiếu kiện trong 5 năm đầu. Nếu không khiếu kiện, sau 10 năm, với doanh số ổn định, Công ty Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu sẽ tiếp tục được cấp giấy phép chứng nhận thương hiệu, và khi đó sẽ rất khó khiếu kiện. Thời gian khiếu kiện thường kéo dài trong khoảng 1-2 năm. 

Luật sư Phạm Vũ Khánh Toàn, Trưởng Văn phòng luật sư Phạm và Liên danh, cho rằng: “Chúng ta sẽ chắc thắng khi kiện hủy bỏ 2 nhãn hiệu cà phê Buôn Ma Thuột bị đăng kí tại Trung Quốc”. Cơ sở pháp lý để tiến hành thủ tục hủy bỏ 2 nhãn hiệu có chứa chỉ dẫn địa lý (CDĐL) cà phê Buôn Ma Thuột là điều 10, 16, 41, 43 Luật Nhãn hiệu của Trung Quốc và điều 22 Hiệp định TRIPS (Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ trong tổ chức WTO - PV). Theo điều 16 Luật Nhãn hiệu của Trung Quốc: “Trường hợp nhãn hiệu hàng hóa có chứa CDĐL của hàng hóa mà nhãn hiệu dùng cho hàng hóa đó không từ khu vực tương ứng và lừa dối công chúng, thì nhãn hiệu đó phải bị từ chối đăng kí và cấm sử dụng. Tuy nhiên, nhãn hiệu hàng hóa đã được đăng kí trung thực sẽ có hiệu lực”. Trong khi đó, điều 22 Hiệp định TRIPS cũng có nội dung gần tương tự và Trung Quốc cũng phải thực hiện vì họ đã gia nhập WTO. Các chỉ dẫn địa lý nêu trên đề cập đến các dấu hiệu chỉ ra nơi xuất xứ của hàng hóa mà dấu hiệu dùng cho các hàng hóa đó có chất lượng, danh tiếng hoặc các đặc tính nhất định chủ yếu quyết định bởi các yếu tố tự nhiên, văn hóa của khu vực. Trong khi đó, công ty này đã không trung thực nên chúng ta có thể khởi kiện hủy bỏ thành công, dù cà phê Buôn Ma Thuột có thể không được biết đến ở Trung Quốc. “Chứng cứ cho thấy Công ty TNHH Café Buôn Ma Thuột Quảng Châu đã không trung thực ở chỗ, họ đã biết đến vùng cà phê Buôn Ma Thuột chúng ta (năm 2010, công ty này từng kí hợp đồng mua cà phê của Công ty Cà phê An Thái ở Đắk Lắk) nhưng vẫn đăng kí nhãn hiệu cà phê Buôn Ma Thuột tại Trung Quốc. Ngoài ra, cụm từ “Buôn Ma Thuột” trong tiếng Trung Quốc không có nghĩa. Vì thế, khi họ lấy cụm từ này đăng kí nhãn hiệu hàng hóa tức là họ đã biết đến cà phê Buôn Ma Thuột và có động cơ không trung thực”, luật sư Phạm Vũ Khánh Toàn cho biết thêm. 

Theo tham vấn của Cục Sở hữu trí tuệ, để phát triển chỉ dẫn địa lý cà phê Buôn Ma Thuột một cách bài bản và mang lại hiệu quả cao, bên cạnh việc phát triển các biện pháp nhằm quản lý và khai thác dựa vào cơ chế bảo hộ chỉ dẫn địa lý trong nước, phải sớm xúc tiến việc đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý sản phẩm ra nước ngoài. Bởi phần lớn cà phê của tỉnh đều xuất khẩu, vì thế việc đăng ký này là hết sức cần thiết. Cà phê Buôn Ma Thuột hiện được xuất khẩu đến 60 nước, vùng lãnh thổ, trong đó có 10 thị trường trọng điểm chiếm 70% sản lượng và kim ngạch 10 triệu USD/năm như: EU, Mỹ, Đức, Tây Ban Nha, Italia, Nhật Bản… 

UBND tỉnh Đắk Lắk quyết định trích nguồn ngân sách của tỉnh để thực hiện việc khiếu kiện và đăng ký bảo hộ, đồng thời huy động các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh cà phê trên địa bàn tham gia đóng góp. Kiến nghị với Cục Sở hữu trí tuệ - Bộ Khoa học và Công nghệ hỗ trợ một phần kinh phí ban đầu từ Chương trình Hỗ trợ và phát triển tài sản trí tuệ của DN nhằm giúp Tỉnh đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể "Cà phê Buôn Ma Thuột” ra nước ngoài. 

Đắk Lắk là nơi sản xuất ra hơn 50% sản lượng cà phê của cả nước, góp phần đưa Việt Nam lên vị trí thứ nhì thế giới về xuất khẩu cà phê Robusta. Sở hữu thương hiệu cà phê Buôn Ma Thuột nổi tiếng thế giới, nhưng tỉnh Đắk Lắk lại để mất hai nhãn hiệu của thương hiệu này vào tay doanh nghiệp nước ngoài. Giờ đây, để lấy lại thương hiệu của chính mình, Đắk Lắk sẽ phải mất thời gian, tiền bạc công sức. Đây cũng là bài học đắt giá không chỉ cho địa phương mà cho cả các doanh nghiệp nói chung. Việc xây dựng, bảo vệ thương hiệu cần phải được coi trọng hơn nữa, nhất là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay.